Prezes na ekranie, pieniądze na wyjściu: jak deepfake wszedł do działów finansowych

Przez lata najprostszą obroną przed oszustwem „na dyrektora” była zasada: nie patrz na treść pisma, sprawdź adres nadawcy. Fałszywe maile od „prezesów” zdradzały się dziwną domeną, pośpiechem i błędami językowymi. Sztuczna inteligencja odwróciła tę logikę. Gdy przestępca potrafi odtworzyć twarz i głos dyrektora finansowego w czasie rzeczywistym, weryfikacja adresu e-mail nic nie daje — bo „rozmowa” odbywa się na ekranie, a człowiek po drugiej stronie jest wytworem algorytmu.

Wideokonferencja, która kosztowała 25 milionów dolarów

Najsłynniejszy przykład tego typu oszustwa wydarzył się w hongkońskim oddziale brytyjskiego koncernu budowlanego Arup. Jak relacjonował Financial Times, pracownik działu finansowego otrzymał maila rzekomo od szefa regionalnego oddziału z prośbą o pilny, poufny przelew. Aby rozwiać wątpliwości, uczestniczył następnie w wideokonferencji, podczas której widział i słyszał kilku znajomych sobie kolegów — wszystkich odtworzonych cyfrowo. Przekazany w kilku transzach pieniądz, około 25 milionów dolarów, bezpowrotnie zniknął. Sprawa, potwierdzona później przez firmę i hongkońską policję, stała się podręcznikowym przykładem nowej generacji oszustw korporacyjnych: atakujący nie łamali żadnych zabezpieczeń informatycznych. Włamali się za pomocą zaufania.

To właśnie zmiana jakościowa. Klasyczne oszustwo na firmowego „prezesa” polegało na podszywaniu się pod osobę, której ofiara nie mogła łatwo zweryfikować. Deepfake eliminuje ten problem — daje ofierze pozorne potwierdzenie, że rozmawia z prawdziwą osobą.

Skala zjawiska w liczbach

Dane z ostatnich lat pokazują, że to nie pojedynczy przypadek, lecz trend. Firma Pindrop, analizująca w ramach raportu „Voice Intelligence + Security” ponad miliard połączeń w contact center, odnotowała w 2024 roku wzrost wykrywanego oszustwa z użyciem syntetycznego głosu o 475 procent rok do roku w sektorze ubezpieczeniowym oraz o 149 procent w bankowości. Centra obsługi klienta — przez lata szkolone na rozpoznawanie ludzkich głosów — mierzą się dziś z rozmówcami, których głos jest wygenerowany, ale zachowania głosowe (pauzy, akcenty, reakcje) imitują realnego klienta.

Kontekst makro rysuje raport roczny Internet Crime Complaint Center (IC3) Federalnego Biura Śledczego za 2025 rok. Amerykanie zgłosili blisko 453 tysiące spraw dotyczących przestępczości wspieranej technologiami, a udokumentowane straty przekroczyły 17,7 miliarda dolarów — co stanowiło około 85 procent wszystkich strat zgłoszonych do IC3 w tym roku. FBI wskazuje przy tym, że skargi związane ze sztuczną inteligencją należą do najbardziej kosztownych kategorii.

Dlaczego firmy przegrywają

Trzy mechanizmy sprawiają, że nawet dobrze zorganizowane przedsiębiorstwa są podatne:

Autorytet hierarchii. Pracownik działu księgowego rzadko kwestionuje prośbę dyrektora finansowego, zwłaszcza gdy ta jest oznaczona jako poufna i pilna. Oszuści świadomie wykorzystują kulturowy nawyk posłuszeństwa wobec przełożonych.

Pozorna weryfikacja wzrokowa i słuchowa. Człowiek traktuje własne oczy i uszy jako ostateczny dowód. Tymczasem modele generatywne potrafią prowadzić interaktywną rozmowę wideo w czasie zbliżonym do rzeczywistego, co jeszcze kilka lat ago brzmiało jak science fiction.

Rozproszone procesy płatnicze. W dużych organizacjach przelew zatwierdza kilka osób, z których żadna nie widzi pełnego obrazu transakcji. Każdy „klik” w łańcuchu zatwierdzeń wydaje się rutynowy.

Co faktycznie działa

Praktyczne kontrśrodki nie wymagają rewolucji technologicznej, tylko zmiany procedur:

• Drugie potwierdzenie innym kanałem. Każda nietypowa dyspozycja płatnicza — szczególnie pilna i tajna — musi zostać potwierdzona telefonicznie na numer znany z wcześniejszych kontaktów, nigdy na numer podany w samej dyspozycji.
• Zasada „nikt nie jest zbyt ważny”. Procedury weryfikacji muszą obejmować również zarząd. To właśnie „wyjątkowość” prezesów jest wykorzystywana przez oszustów.
• Sekretna fraza rodzinna i firmowa. Ustalony wcześniej kod, o którym nie ma śladu w sieci, pozostaje jedną z nielicznych obron przed doskonałą imitacją.
• Świadome ograniczenie zaufania do obrazu. Wideokonferencja przestaje być automatycznie traktowana jako dowód tożsamości rozmówcy.

Oszustwa z użyciem deepfake wpisują się też w polskie ramy prawne — kwalifikują się jako oszustwo z artykułu 286 Kodeksu karnego, zagrożone karą do ośmiu lat pozbawienia wolności. Problem w tym, że grupy przestępcze działają zwykle spoza granic Unii, więc karność prawa ustępuje miejsca profilaktyce. A profilaktyka zaczyna się od prostego założenia: jeśli prośba o przelew jest pilna, tajna i pochodzi od szefa — tym gorzej dla niej.