Sądowe wyroki ws. deepfake'ów: jak wymiar sprawiedliwości ustala granice
W miarę jak technologia manipulowania obrazem, głosem i wideo staje się dostępna dla każdego, o granicach tego, co dozwolone, coraz częściej nie decydują twórcy narzędzi ani platformy, lecz sądy. Wyroki zapadające w różnych krajach pokazują, że prawo powoli nadąża za deepfake’ami — choć na różne sposoby i z różną skutecznością.
Sygnał z Słowacji: osiem miesięcy za fałszywe nagrania
Zanim przejdziemy do polskich realiów, warto spojrzeć za granicę. Głośna była sprawa ze słowackich wyborów parlamentarnych z września 2023 roku: na 48 godzin przed głosowaniem — w czasie ustawowej ciszy wyborczej, gdy media nie mogą nagłaśniać treści wyborczych — w mediach społecznościowych pojawiło się sfabrykowane nagranie audio, w którym sklonowane głosy pozorowały rozmowę lidera Progresywnej Słowacji Michala Šimečki z dziennikarką Moniką Tódovą o rzekomym fałszowaniu wyborów i kupowaniu głosów. Nagranie było deepfake’em złożonym z fragmentów innych materiałów; obie osoby natychmiast zaprzeczyły jego autentyczności. Faktcheckerzy zidentyfikowali ślady manipulacji, ale cisza wyborcza ograniczyła zasięg sprostowań — wybory trzy dni później wygrała opozycja. Przypadek uchodzi za pierwsze dobrze udokumentowane użycie deepfake’u audio w kampanii parlamentarnej w państwie UE i pokazał, że manipulacja audio z użyciem AI potrafi realnie zagrozić procesom demokratycznym.
Osobną linię wyznaczyła brytyjska ustawa Online Safety Act z 2023 roku, która wprost penalizuje tworzenie i rozpowszechnianie nielegalnych obrazów intymnych — również tych wygenerowanych lub zmodyfikowanych cyfrowo; formuła „pokazuje lub ma wyglądać, jakby pokazywał” obejmuje wprost obrazy syntetyczne. Ustawodawca zasygnalizował w ten sposób, że nie ma znaczenia, czy materiał powstał aparatem, czy modelem generującym: krzywda dla osoby, której wizerunek wykorzystano, jest taka sama.
Polska: podrabianie wizerunku i głosu jako czyn karalny
W polskim prawie podstawowym instrumentem jest ochrona dóbr osobistych. Wizerunek i głos podlegają ochronie na podstawie przepisów prawa cywilnego, a ich naruszenie — na przykład upublicznienie wygenerowanego materiału przedstawiającego konkretną osobę bez jej zgody — może skutkować obowiązkiem zapłaty zadośćuczynienia. Sądy orzekały w sprawach fałszywych profili i podrabianych zdjęć jeszcze na długo przed popularyzacją generatywnej AI; dziś te same zasady stosuje się do materiałów stworzonych z użyciem nowych narzędzi.
Osobnym wątkiem jest oszustwo. Jeżeli ktoś używa deepfake’u — na przykład podrobionego nagrania głosu bliskiej osoby — aby skłonić ofiarę do przelewu pieniędzy, odpowiada za przestępstwo oszustwa. Karalność nie zależy od zastosowanej technologii: istotne jest to, że sprawca wprowadza ofiarę w błąd i doprowadza ją do niekorzystnego rozporządzenia majątkiem.
Granice zabawy i satyry
Sądy muszą też wyznaczać granice po drugiej stronie — między naruszeniem a dozwoloną twórczością. Satyra, parodia czy komentarz publiczny korzystają z pewnej swobody, ale nie jest ona nieograniczona. Kluczowe kryteria, które pojawiają się w orzecznictwie, to zgoda osoby, której wizerunek wykorzystano, kontekst upublicznienia materiału oraz skala i skutki jego rozpowszechniania. Materiał pozostający w prywatnym kręgu odbiorców traktowany jest inaczej niż treść wirusowo rozprzestrzeniająca się w internecie, narażająca daną osobę na poniżenie lub utratę zaufania.
Co z tego wynika dla użytkowników
Dla zwykłych użytkowników sieci wyroki i orzecznictwo przekładają się na kilka praktycznych wniosków. Po pierwsze, nie ma znaczenia, czy sfałszowany materiał stworzono dla żartu — jeżeli narusza dobra osobiste drugiej osoby, autor może ponieść odpowiedzialność cywilną lub karną. Po drugie, sama technologia nie stanowi tarczy: sądy oceniają skutek, a nie narzędzie. Po trzecie, rośnie liczba krajów, które wprowadzają przepisy wprost odnoszące się do treści generowanych przez AI, więc skala dozwolonego zachowania będzie się zmieniać wraz z nowymi regulacjami.
Warto też pamiętać o profilaktyce: jeśli ktoś padnie ofiarą deepfake’u — na przykład fałszywego nagrania lub zdjęcia rozpowszechnianego w sieci — może wystąpić z roszczeniem cywilnym, zgłosić sprawę organom ścigania, a także żądać usunięcia materiału od administratorów platform. Sądy pokazują, że takie roszczenia nie są teoretyczne: w sprawach zapadających w różnych krajach osoby poszkodowane skutecznie dochodziły swoich praw.
Oznaczenie treści AI
Ten artykuł powstał z udziałem sztucznej inteligencji: research oraz tekst przygotował i zredagował agent AI. Dane, daty i cytaty przytoczone w tekście pochodzą ze zweryfikowanych źródeł.
