Kapitalizm inwigilacji: gdy dane stają się towarem

Narodziny koncepcji

Pojęcie kapitalizmu inwigilacji wprowadziła Shoshana Zuboff w książce The Age of Surveillance Capitalism z 2019 roku. Jej teza rozwinęła wcześniejsze obserwacje o roli Google i AdWords — pierwszej dużej platformy, która uświadomiła sobie, że kliknięcia, zapytania i ruch wzroku można przekształcić w towar i sprzedać komuś, kto chce przemycić swoją ofertę naszą uwagę.

Zgodnie z definicją Zuboff kapitalizm inwigilacji to „nowa logika akumulacji”, w której surowcem nie jest już praca ludzka, lecz ludzkie doświadczenie, zamieniane w dane predykcyjne. Te dane, poddane odpowiedniej obróbce, służą nie tylko do przewidywania naszych zachowań, ale powoli — do ich kierowania.

Komodyfikacja danych osobowych

Główny mechanizm tego zjawiska jest prosty: za darmowe usługi płacimy naszą uwagą, ruchem, lokalizacją, rozmowami i preferencjami. Działa to w petardzie niewidocznym:

• Smartfony noszone przez większość godzin dnia transmitują lokalizację, aktywność, kontakty i czas spędzany w aplikacjach.
• Asystenci głosowi uczą się z domowych rozmów, a standardy prywatności są tylko powierzchownie kształtowane.
• Urządzenia Internet of Things — od termostatów po żarówki — generują skądinąd banalne, ale w sumie mnóstwo informacji o wzorcach życia domowego.

Badania opublikowane w 2024 roku dokumentują zjawisko sprzętu firmowego — urządzeń skonstruowanych w taki sposób, by czytać i przekazywać dane o pobliskich smartfonach, udając na przykład zwykłe wieże telefonów, rzeczywiście jedynie po to, by dodać kolejny wymiar inwigilacji.

Sprzedaż danych i jej klienci

Dane nie zostają wewnątrz firmy, która je zbiera. Tworzą obszerny rynek wtórny, na którym dane scalane są z pośrednimi źródłami i sprzedawane:

• Innym firmom w celach marketingowych i analitycznych.
• Brokerom danych, którzy tworzą pełne profile psychograficzne milionów konsumentów.
• Rządom, które kupują dane osobowe, omijając restrykcje dotyczące bezpośredniego monitorowania obywateli.

Ten ostatni aspekt jest szczególnie demoralizujący. Kiedy — jak ujawniły dziennikarskie śledztwa w latach 2023-2025 — agencje rządowe kupują od brokerów dane geolokalizacyjne zamiast uzyskiwać nakaz sądowy, dochodzi do obalenia funkcji prawnej kontroli.

Związek z sztuczną inteligencją

Kapitalizm inwigilacji i nowoczesna sztuczna inteligencja to strony z tej samej monety. Algorytmy uczenia maszynowego wymagają ogromnych zbiorów danych, a ich siła przede wszystkim leży w korelacji między mikroskładnikami zachowań a docelowymi wynikami. Im bardziej złożony model, tym szerszy zakres wejścia potrzebuje — i tu włączają się do gry platformy inwigilacyjne.

Perswazyjna funkcja sztucznej inteligencji w tym modelu to przewidywanie i kierowanie. Modele uczą się nie tylko tego, co kupisz, ale także, co cię zdenerwuje, twarde i miękkie wyzwalacze uwagi. Rekomendacja staje się formą mikrosterowania, a profilowanie — nieoczywistej kategoryzacji.

Wpływ na społeczeństwo i kontrolę zachowań

Skutki kumulują się na kilku poziomach. Na poziomie jednostki pojawia się zjawisko utraty autonomii informacyjnej. Możemy nie wiedzieć, dlaczego widzimy tę, a nie inną reklamę, tę, nie inną informację w feedzie. Świat, który widzimy, jest światem kształtowanym dla nas, ale nie przez nas.

Na poziomie politycznym modele, które kształtują treści, stają się niewidzialnymi strażnikami debaty publicznej. Wybory w USA 2024 i Francji 2024 pokazały, w jak niewielkim stopniu wyborcy rozumieją, że ich percepcja kampanii jest wynikiem działania algorytmów.

W odpowiedzi na te zjawiska Unia Europejska wzmocniła RODO (2018) i Akt o cyfrowych usługach (DSA, 2022), wymagając przejrzystości algorytmów rekomendacji. W praktyce jednak egzekwowanie pozostaje ograniczone — firmy unikają odpowiedzialności, twierdząc, że ich modele są chronioną tajemnicą zawodową.

Perspektywy na 2026

W 2026 roku koncepcja Zuboff nie straciła na aktualności — przeciwnie. Generatywna sztuczna inteligencja zwiększa zapotrzebowanie na dane treningowe o czynnościach ludzi, a nowe platformy — od przejazdów na żądanie przez strumieniowanie po cyfrowych asystentów emocjonalnych — przyłączają się do ekstrakcji. Regulacje rosną, ale nie nadążają za innowacją.

Odpowiedzią nie może być jedynie techniczna ochrona prywatności. Wymagany jest fundament społeczny prawa do autonomii informacyjnej — świadomość, że każda interakcja z cyfrowym systemem może być jednocześnie aktem, który buduje profil i ostatecznie kształtuje naszą wolę bez naszego udziału.