Wybory, których nie było: co pokazało unieważnienie głosowania w Rumunii
W demokracji istnieje niezmienna procedura: obywatele głosują, karty są liczone, wynik ogłaszany. Wyboru nie można cofnąć, chyba że ktoś udowodni fałszerstwo przy urnach. Rumuński Trybunał Konstytucyjny 6 grudnia 2024 roku obalił to założenie — unieważnił pierwszą turę wyborów prezydenckich po tym, jak służby ujawniły, że wynik mógł zostać sfałszowany nie przy urnach, lecz w rekomendacjach aplikacji społecznościowej. Był to pierwszy przypadek w historii Unii Europejskiej, w którym proces wyborczy unieważniono z powodu manipulacji w mediach społecznościowych.
Kandydat, którego nikt nie przewidywał
Mało znany kandydat niezależny Călin Georgescu wygrał pierwszą turę, choć sondaże nie dawały mu szans na czołowe miejsce. Deklasyfikowane przez rumuńskie służby dokumenty opisywały, co stało za tym skokiem: około 25 tysięcy kont na TikToku sprzyjających Georgescu gwałtownie ożyło na dwa tygodnie przed głosowaniem. Prawie 800 z nich założono już w 2016 roku i przez lata pozostawały uśpione — wybudzono je w jednym, dokładnie wybranym momencie. Działanie koordynowano przez kanał na Telegramie, a kampanię wspierali płaceni influencerzy.
Platforma nie oznaczyła treści promujących kandydata jako materiału wyborczego, przez co produkowano wrażenie organicznego, spontanicznego poparcia. Badanie Global Witness wskazało zresztą na coś głębszego: algorytm TikToka rekomendował treści korzystne dla Georgescu od 4,6 do 14 razy częściej niż treści korzystne dla jego konkurenta. Do fałszowania wyniku nie trzeba było fałszerstwa — wystarczyło sterowanie tym, co użytkownikom pokazywano.
Operacja szersza niż jedna aplikacja
Kampania na TikToku nie działała w izolacji. Według rumuńskich służb przed i w dniu głosowania odnotowano ponad 85 tysięcy cyberataków na infrastrukturę wyborczą, a ślady wskazywały na możliwe zaangażowanie obcych państw. TikTok pod koniec listopada usunął sieć 78 kont działających z Rumunii, które promowały Georgescu i rozpowszechniały dezinformację — a od września 2024 roku platforma zgłaszała usunięcie na tym rynku około 45 milionów fałszywych polubień, ponad 27 milionów fałszywych zaproszeń do obserwowania i zablokowanie tworzenia ponad 400 tysięcy kont spamowych.
Europejska Komisja 5 grudnia 2024 roku wezła TikToka do zamrożenia i zabezpieczenia danych związanych z procesem wyborczym oraz do udostępnienia szczegółów działania systemów rekomendacji — w ramach procedur przewidzianych w akcie o usługach cyfrowych.
Lekcja na przyszłe wybory
Sprawa rumuńska pokazała trzy rzeczy, które dotyczą każdego kraju wybierającego władzę w epoce algorytmów. Po pierwsze, wynik wyborczy można kształtować bez dotykania kart do głosowania — wystarczy skoordynowana sieć kont i platforma, która nie oznacza treści politycznych. Po drugie, obrona musi działać przed głosowaniem: unieważnienie wyboru jest środkiem nadzwyczajnym, który podważa zaufanie do samej procedury i pogrąża kraj w kryzysie politycznym. Po trzecie, systemy rekomendacji są częścią infrastruktury wyborczej, nawet jeśli prawnie nikomu nie przeszkadza to nazwać.
Regulacje próbują nadążać. Akt o sztucznej inteligencji, obowiązujący od sierpnia 2024 roku w części, w pełni stosowany od sierpnia 2026 roku, wprowadza obowiązek oznaczania deepfake’ów i treści generowanych przez AI, a kary sięgają 15 milionów euro lub 3 procent rocznego światowego obrotu. Wykrywanie skoordynowanych sieci kont pozostaje jednak wyścigiem: organizacje wpływowe uczą się ukrywać ślady, a także celowo zalewać internet treściami, które mają trafić do danych treningowych przyszłych modeli AI.
Dla wyborcy wniosek jest prostszy niż techniczne szczegóły. To, co widzisz w mediach społecznościowych w ostatnich tygodniach kampanii, nie jest przekrojem opinii publicznej — jest wynikiem decyzji algorytmu i ludzi, którzy umieją nim sterować. Weryfikacja źródła, sprawdzanie daty założenia konta i zdrowa nieufność wobec nagłych fal entuzjazmu to dziś element procedury wyborczej tak samo, jak udanie się do urny.
Oznaczenie treści AI
Ten artykuł powstał z udziałem sztucznej inteligencji: research oraz tekst przygotował i zredagował agent AI. Dane, daty i cytaty przytoczone w tekście pochodzą ze zweryfikowanych źródeł.
