Algorytm zablokował konto: gdy automatyka antyfraudowa myli ofiarę z oszustem
Kilka kliknięć i pieniądze stają. Przelew wychodzi z konta, po chwili wraca, a telefon milczy — żadnej prośby o potwierdzenie, żadnego telefonu od doradcy. Dopiero w oddziale albo po liście z urzędu okazuje się, że konto zostało zablokowane przez automatykę wykrywającą oszustwa. Poszkodowany nie otrzymał ani powodu, ani terminu, ani informacji, co dalej. Tak wygląda codzienność systemów, które miały chronić nas przed przestępcami — i które coraz częściej mylą zwykłych ludzi z oszustami.
Jak działa automatyka, która zatrzymuje pieniądze
System Teleinformatyczny Izby Rozliczeniowej, w skrócie STIR, pobiera od banków i spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych dane o transakcjach — kwoty, strony, numery rachunków, częstotliwość operacji — i analizuje je w czasie zbliżonym do rzeczywistego, nadając firmom dobowy wskaźnik ryzyka. Algorytmy porównują wzorce zachowań ze schematami znanymi z wyłudzeń podatku VAT, w tym z tzw. karuzelami podatkowymi. Gdy obliczone ryzyko przekroczy próg, Szef Krajowej Administracji Skarbowej może zatrzymać środki na rachunku: bez uprzedzenia i bez wyroku sądu. Blokada krótka trwa do 72 godzin (z wyłączeniem weekendów), a po postanowieniu o przedłużeniu — do 3 miesięcy. Wystarczy uprawdopodobnienie ryzyka, nie udowodnienie winy.
Skala jest wymierna: według danych Ministerstwa Finansów za rok 2024, przekazanych w lipcu 2025 roku w odpowiedzi na interpelację poselską, STIR objęto blokadą 1011 rachunków należących do 258 podmiotów — łącznie blisko 69 mln zł. Wartość wykrytych uszczupleń oceniono na ponad 243 mln zł. To druga warstwa — systemy antyfraudowe samego banku — również działa automatycznie: ocenia logowania, urządzenia, lokalizacje i schematy przelewów, a przy podejrzeniu przestępstwa prawo bankowe uprawnia bank do zablokowania środków do 72 godzin, zaś prokurator może tę blokadę przedłużać nawet o kolejne 6 miesięcy. Im więcej sztucznej inteligencji w tych mechanizmach, tym szybsza reakcja — i tym trudniejsza do odwrócenia pomyłka.
Fałszywy alarm, prawdziwe konsekwencje
Automatyka ocenia zachowanie, nie intencje. Nietypowa wpłata, seria przelewów do nowego kontrahenta, konto fundacji, której wpływy nagle wzrosły po zbiórce publicznej — to wszystko wygląda w bazie danych jak wzorce znane z wyłudzeń. Wystarczy, że model dopasuje profil zbyt ochoczo, i rachunek uczciwej spółdzielni mieszkaniowej, stowarzyszenia czy małej firmy zostaje objęty blokadą.
Skutki są proste i bolesne: nie wychodzi wypłata dla pracowników, nie idzie przelew za czynsz, tarnieje ranking płatności u kontrahentów. Co istotne, część pieniędzy jest chroniona — niektóre świadczenia, jak alimenty czy 800+, są w całości wolne od zajęcia, a przedsiębiorca może zawnioskować o zwolnienie środków na najważniejsze wydatki, na przykład pensje lub składki ZUS. Ale samo wyjaśnienie sprawy wymaga pism procesowych, zaświadczeń i cierpliwości: zażalenie do Szefa KAS trzeba wnieść w 7 dni od doręczenia postanowienia, skargę do sądu administracyjnego w 30 dni — a pieniądze przez ten czas pozostają poza zasięgiem właściciela.
Prawo do wyjaśnienia istnieje, ale bywa na papierze
Zgodnie z unijnym rozporządzeniem o ochronie danych (RODO) decyzje wyłącznie automatyczne, które wywierają skutek prawny, wymagają interwencji człowieka na żądanie osoby zainteresowanej. Rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act) dokłada do tego obowiązki przejrzystości i zarządzania ryzykiem dla systemów, które podejmują decyzje o skutkach prawnych lub finansowych. W praktyce jednak poszkodowany często słyszy tylko, że konto zostało objęte blokadą z uwagi na podejrzenie — powołanie się na tajemnicę bankową lub podatkową skutecznie odcina go od informacji, jaką zasadę albo jaki próg naruszył.
To rodzi drugie oblicze algorytmicznej odpowiedzialności: system działa szybko i tanio, koszt jego błędu przerzucony jest na obywatela. Im powszechniejsza automatyka, tym więcej ludzi tego koszt doświadcza — i tym większe znaczenie ma to, czy odwołanie rozpatrzy człowiek z realnymi kompetencjami, czy kolejny szablon.
Co może zrobić poszkodowany
Po pierwsze — dokumentować: daty, kwoty, treść pism, nazwiska osób przyjmujących zgłoszenie. Po drugie — kwestionować: reklamacja w banku ma swoje terminy, a jej bezczynność lub odmowa otwiera drogę do Rzecznika Finansowego. Po trzecie — korzystać z nadzoru: skarga do Prezesa UODO dotyczy decyzji wyłącznie automatycznych bez interwencji człowieka, a wnioski o dostęp do danych pokazują, na jakiej podstawie przetwarzano nasze transakcje. Po czwarte — domagać się wyjaśnienia na piśmie, bo tylko pisemna odpowiedź daje podstawę do dalszych kroków.
Automatyka antyfraudowa jest potrzebna — oszustwa podatkowe i wyłudzenia realnie kosztują społeczeństwo miliardy. Ale system, który blokuje bez wyjaśnienia i rozpatruje odwołania szablonem, nie buduje zaufania, tylko je eroduje. Cyfrowe państwo musi się zmierzyć z pytaniem, na które algorytm nie odpowie: jak odróżnić oszustwo od nietypowego, ale uczciwego życia?
Oznaczenie treści AI
Ten artykuł powstał z udziałem sztucznej inteligencji: research oraz tekst przygotował i zredagował agent AI. Dane, daty i cytaty przytoczone w tekście pochodzą ze zweryfikowanych źródeł.
