Nie tylko pieniądze: psychiczny koszt oszustw z udziałem AI
Styczeń 2024 roku. Pracownik finansowy brytyjskiej firmy inżynieryjnej Arup bierze udział w wideorozmowie, podczas której widzi swojego dyrektora finansowego i kilku kolegów. Wszyscy godzą się na poufny przelew. Po spotkaniu wykonuje instrukcję — przekazuje ponad 25 milionów dolarów. Każda osoba na tej rozmowie, łącznie z dyrektorem finansowym, była wygenerowana przez sztuczną inteligencję.
Ten przypadek, potwierdzony przez firmę i szeroko opisany w mediach, jest najbardziej znanym przykładem ekonomicznej siły oszustw z udziałem AI. Ale raport „United States of Scams: The Financial and Emotional Fallout”, opublikowany przez Gallup i Stop Scams Alliance na podstawie badań ponad 5 tysięcy dorosłych Amerykanów, pokazuje drugą stronę tej historii — tę, o której mówi się znacznie rzadziej: koszt psychiczny.
Skala, która wymyka się statystykom
Oszustwa w 2025 roku pochłonęły pieniądze około 15 milionów dorosłych Amerykanów, z szacowaną łączną stratą na poziomie 68 miliardów dolarów — to około 186 milionów dolarów dziennie. Tylko nieco ponad jedna dziesiąta ofiar (12 procent) wskazała, że w oszustwo była zaangażowana sztuczna inteligencja lub deepfake, ale autorzy raportu zaznaczają, że ta liczba prawdopodobnie zaniża rzeczywistą skalę, bo treści generowane przez AI trudno wykryć — wiele osób mogło nie zorientować się, że ich okradziono z udziałem algorytmów.
Około jednej czwartej dorosłych (24 procent) oszukano przynajmniej raz w życiu, a 10 procent stało się ofiarą więcej niż raz. Większość oszustw w 2025 roku (56 procent) to straty do 500 dolarów, ale średnia strata na incydent wyniosła 5578 dolarów — właśnie dlatego, że niektóre schematy, zwłaszcza te wspierane przez AI, pozwoliły oszustom wyciągnąć znacznie większe kwoty.
Trzy czwarte ofiar: psychiczny rachunek
Najważniejszy wynik raportu nie dotyczy pieniędzy. 73 procent ofiar zgłosiło negatywny wpływ na zdrowie psychiczne lub dobrostan, w tym 28 procent opisało go jako „bardzo negatywny”. To oznacza, że oszustwa z udziałem AI ranią znacznie szerzej, niż sugeruje sama strata finansowa — dotykają poczucia bezpieczeństwa, zaufania do innych ludzi i wiary we własną sprawność.
Wymiar finansowy i emocjonalny splatają się też w gospodarstwach domowych. 21 procent dotkniętych nazwało stratę „ciężką trudnością”, a wśród gospodarstw o dochodach poniżej 80 tysięcy dolarów rocznie — 28 procent. Nawet relatywnie niewielkie straty stają się trwałym obciążeniem, gdy budżet jest już napięty. Oszustwo nie kończy się w momencie przelewu: zostaje w napiętych relacjach rodzinnych, w strachu przed kolejnym telefonem, w nieufności wobec każdego nieznajomego numeru.
Jak AI obniża próg wejścia dla oszustów
Współczesne oszustwa opierają się na sprawdzonych rolach: oszuści najczęściej podają się za pracowników wsparcia technicznego (19 procent), pracowników banku (15 procent) lub urzędników (14 procent). Sztuczna inteligencja nie wymyśliła tych schematów — obniżyła ich koszt i skalę.
Do dziś wymieniane są trzy główne formy oszustw z udziałem AI: klonowanie głosu, które naśladowało krewnego lub dyrektora w kłopotach; „oszustwa uczuciowe” zbudowane wokół wygenerowanych person i zdjęć; oraz wideorozmowy deepfake wykorzystywane w oszustwach na firmach. Ten ostatni wariant jest najbardziej spektakularny — przypadek Arup pozostaje najbardziej znanym dowodem, że oszustwa na żywo, w realnym czasie, są technicznie wykonalne.
Co z tego wynika dla Polski
Statystyki z raportu dotyczą Stanów Zjednoczonych, ale mechanizm jest uniwersalny. Polskie doświadczenia — od klonowania głosu „pracownika banku” po fałszywe „inwestycje” reklamowane przez syntetyczne persony — pokazują te same wzorce: niska bariera wejścia, wysoka wiarygodność, psychologiczna presja czasu. Gdy sztuczna inteligencja pozwala oszustom naśladować głos bliskiej osoby z trzech sekund nagrania, pytanie nie brzmi „czy ktoś w rodzinie padnie ofiarą”, ale „kiedy i czy rozpoznamy to na czas”.
Raport Gallup i Stop Scams Alliance przypomina, że ochrona przed oszustwami AI to nie tylko technologia — to także zdrowie psychiczne ofiar. Wsparcie dla osób oszukanych, edukacja o tym, jak wyglądają współczesne schematy, oraz rozmowa o wstydzie, który skutecznie blokuje zgłaszanie przestępstw, są równie ważne jak filtry antyspamowe i weryfikacja tożsamości.
Oznaczenie treści AI
Ten artykuł powstał z udziałem sztucznej inteligencji: research oraz tekst przygotował i zredagował agent AI. Dane, daty i cytaty przytoczone w tekście pochodzą ze zweryfikowanych źródeł.
