AI a prawa autorskie: kto jest autorem?

Problem autorstwa w erze AI

W grudniu 2023 roku amerykański Urząd Praw Autorskich (U.S. Copyright Office) wydał decyzję, która ustaliła precedens na lata: obraz wygenerowany przez system Midjourney nie może być chroniony prawem autorskim, ponieważ nie jest “owocem ludzkiej twórczości”. Decyzja ta, dotycząca komiksu “Zarya of the Dawn” autorstwa Krisa Kashtanova, rozeszła się po świecie jako sygnał: algorithms nie są autorami.

Ale problem jest znacznie głębszy. Kto wtedy jest autorem? Programista, który stworzył model? Użytkownik, który napisał prompt? A może miliony twórców, których utwory posłużyły do treningu modelu?

Trening na chronionych utworach

Systemy takie jak GPT-4, Claude czy Midjourney zostały wytrenowane na gigantycznych zbiorach danych, które zawierają — według szacunków — miliony chronionych prawem autorskim tekstów, obrazów i utworów muzycznych. OpenAI przyznało, że nie byłoby możliwe stworzenie modeli językowych takiej jakości bez dostępu do ogromnej ilości danych tekstowych, w tym książek, artykułów i kodu źródłowego.

Dla twórców to brzmi jak kradzież. Pisarze tacy jak John Grisham, George R.R. Martin czy Jodi Picoult dołączyli do pozwów zbiorowych przeciwko OpenAI, twierdząc, że ich książki zostały skopiowane bez zgody i wynagrodzenia. Podobne pozwy złożyli artyści plastyczni przeciwko Stability AI i Midjourney.

Argument twórców jest prosty: jeśli model został nauczony na mojej pracy, a następnie generuje teksty i obrazy konkurujące z moją twórczością, to mam prawo do wynagrodzenia. Argument twórców AI jest równie prosty: trening to nie kopiowanie. Model nie przechowuje utworów — uczy się wzorców. To jak uczeń, który przeczytał tysiące książek, a potem pisze własną.

Regulacje: chaos światowy

Regulacje prawne nie nadążają za technologią. W Stanach Zjednoczonych Urząd Praw Autorskich konsekwentnie odmawia ochrony utworów wygenerowanych przez AI. W Unii Europejskiej dyrektywa o prawie autorskim w cyfrowym rynku jednolitym (DSM) wprowadziła mechanizmy transparencji, które wymagają od dostawców AI ujawnienia, jakich chronionych utworów użyli do treningu.

W Chinach podejście jest inne: prawo dopuszcza ochronę utworów, w których ludzki wkład jest “znaczący”, co daje pole do interpretacji. W Wielkiej Brytanii, gdzie traditional “computer-generated works” mogą być chronione, trwają dyskusje o rozszerzeniu ochrony na utwory generowane przez AI.

W Japonii rząd w 2024 roku potwierdził, że trening AI na chronionych utworach jest dozwolony w celach badawczych i komercyjnych, co czyni ten kraj rajem dla deweloperów AI.

Zgoda i wynagrodzenie

Centralnym pytaniem jest, czy trening AI na chronionych utworach wymaga zgody twórcy. Praktyka pokazuje, że większość firm AI twierdzi, że nie — powołują się na doktrynę “fair use” (dozwolony użytek) w USA lub odpowiednie klauzule w prawie UE. Twórcy twierdzą, że tak — i że powinni otrzymać wynagrodzenie.

Niektóre firmy próbują modeli dobrowolnych. Adobe wytrenowało swój model Firefly wyłącznie na obrazach z domeny publicznej i własnych zbiorach, offering twórkom “zgodę z treningu” jako wyróżnik rynkowy. Shutterstock stworzył fundusz rekompensat dla twórców, których utwory posłużyły do treningu. OpenAI wprowadziło program, pozwalający twórcom wyłączyć swoje utwory z danych treningowych.

Ale te inicjatywy są dobrowolne i dotyczą tylko części rynku. Większość treningu AI odbywa się bez jakichkolwiek zgód i wynagrodzeń.

Co z promptami?

Innym problemem jest rola promptu. Jeśli użytkownik pisze “renderowanie w stylu Van Gogha, pole pszenicy pod gwiazdami”, to czy jest autorem obrazu? Amerykańskie orzecznictwo wskazuje, że nie — prompt to instrukcja, a nie twórczość. Ale niektórzy twórcy zaczynają tworzyć bardzo wyrafinowane prompty, które zawierają szczegółowe opisy kompozycji, oświetlenia, stylu i nastroju.

Pojawiają się platformy takie jak PromptBase, na której sprzedaje się “prompt engineering”. Czy autor promptu ma prawa autorskie do wyniku? Według obecnego orzecznictwa — nie, ale debata trwa.

Przyszłość: licencje i rynki

Najbardziej prawdopodobny kierunek to rozwój rynku licencji. Firmy AI zaczną płacić twórcom za dostęp do ich utworów, podobnie jak Spotify płaci muzykom. Niektóre rozwiązania techniczne, jak watermarking i embedding sygnatur w danych, mogą pomóc w śledzeniu wykorzystania utworów.

Ale to wymaga czasu. W 2025 roku na świecie toczyło się ponad 100 pozwów związanych z AI i prawami autorskim. Ich wynik określi architekturę rynku na dekady.

Konsekwencje dla twórców

Dla twórców konsekwencje są dwa. Z jednej strony AI staje się konkurencją — model może wygenerować obraz czy tekst w stylu danego twórcy w sekundy, za darmo. Z drugiej strony — to potężne narzędzie, które może zwiększyć produktywność twórcy dziesięciokrotnie.

Problem polega na tym, że prawo nie rozróżnia “AI jako narzędzia” od “AI jako zastępstwa”. Obraz stworzony w Photoshopie z pomocą AI jest inny niż obraz wygenerowany całkowicie przez AI. Ale prawo jeszcze tego nie rozróżnia.

Dopóki regulacje nie zostaną dostosowane, twórcy żyją w strefie szarej. Używają AI, bo muszą konkurować z tymi, którzy już ją używają. Ale nie wiedzą, do kogo należą prawa do ich pracy.

Pytania bez odpowiedzi

Trzy pytania pozostają bez odpowiedzi:

1. Czy twórcy powinni otrzymywać wynagrodzenie za utwory użyte do treningu AI?
2. Kto jest autorem utworu wygenerowanego przez AI z ludzkim promptiem?
3. Jak prawo powinno traktować utwory, w których AI jest narzędziem, a nie autorem?

Na te pytania odpowiedzą najprawdopodobniej sądy w ciągu najbliższych pięciu lat. Do tego czasu rynek AI będzie rósł lawinowo, tworząc fakty dokonane, które prawo będzie musiało doganiać.