Osierocone przez algorytm: co dzieje się z kontem po śmierci, gdy o dziedziczeniu decyduje regulamin

Konto, którego nikt nie zamknął

Śmierć bliskiej osoby w dzisiejszym świecie oznacza nie tylko sprawy spadkowe i wizytę u notariusza. Zostaje po niej kilkanaście kont internetowych: skrzynka e-mail, dysk w chmurze z rodzinnymi zdjęciami, media społecznościowe, subskrypcje, domena, portfel elektroniczny. Część z nich zawiera rzeczy bezcenne — korespondencję, fotografie, teksty — do których rodzina nie ma żadnego dostępu.

Formalnie te konta nie znikają razem ze zmarłym. Działają dalej: generują przypomnienia, potrafią naliczać opłaty za subskrypcje, pojawiają się na listach znajomych. A tymczasem dostęp do nich jest prawnie nieoczywisty — ponieważ to, co wchodzi w skład spadku, a co pozostaje poza nim, każdorazowo trzeba ustalić oddzielnie.

Prawo spadkowe nie zna „internetu zmarłego”

Polskie prawo nie posługuje się jedną zamkniętą kategorią „dóbr cyfrowych”. Punktem wyjścia jest art. 922 Kodeksu cywilnego: do spadku przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, natomiast nie należą do niego prawa i obowiązki ściśle związane z jego osobą. W praktyce oznacza to, że po śmierci użytkownika nie dziedziczy się automatycznie „internetu zmarłego” jako jednego pakietu.

Każdy składnik trzeba zakwalifikować osobno. Konto e-mail lub profil w mediach społecznościowych może mieć charakter osobisty i podlegać wyłącznie zasadom konkretnego dostawcy. Zbywalne prawa majątkowe — na przykład do własnych treści, salda, domeny czy praw autorskich do fotografii i tekstów — mogą natomiast wejść do spadku. Licencja na grę czy e-book często okazuje się osobista i niezbywalna, mimo że odziedziczono komputer, na którym ją zainstalowano.

Spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, ale wobec usługodawcy musi zwykle wykazać swoje prawa prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Samo znajomość hasła nie jest uprawnieniem: uzyskanie dostępu do informacji lub systemu informatycznego bez uprawnienia penalizuje art. 267 Kodeksu karnego — również wtedy, gdy chodzi o konto członka rodziny.

Niemiecki wyjątek: konto dziedziczy się

Rozbieżność podejść najlepiej widać na tle orzecznictwa. Niemiecki Federalny Trybunał Sprawiedliwości opowiedział się za tym, że spadkobiercy mogą dziedziczyć konto na Facebooku zmarłego wraz z jego zawartością. Sprawa dotyczyła matki, która domagała się dostępu do konta zmarłej córki, by wyjaśnić przyczyny jej śmierci. Trybunał uznał, że stosunek prawny między użytkownikiem a platformą ma charakter majątkowy i na mocy niemieckiego kodeksu cywilnego podlega dziedziczeniu — a ochrona danych osobowych, tajemnica telekomunikacyjna ani prawa konstytucyjne nie stoją na przeszkodzie.

W Polsce brak wprost uregulowania prawnego dla dziedziczenia kont, a część prawników zastanawia się, czy RODO — na przykład prawo do przenoszenia danych — daje w ogóle jakikolwiek zestaw praw majątkowych podlegających dziedziczeniu. W efekcie rozstrzygającymi pozostają Kodeks cywilny, orzecznictwo sądów i regulaminy platform.

Co z kontem robią platformy: przykład Google

Największe platformy wypracowały własne procedury. Google udostępnia Menedżera kont nieaktywnych (Inactive Account Manager): użytkownik za życia wskazuje do 10 osób, które mają po jego śmierci lub okresie bezczynności otrzymać wybrane dane lub powiadomienie, i decyduje, czy konto ma zostać usunięte. Okres bezczynności, po którym uruchamiają się te działania, można ustawić do 18 miesięcy. Google stosuje też politykę kont nieaktywnych: osobiste konto nieużywane przez co najmniej dwa lata może zostać usunięte wraz z całą zawartością — od Gmaila po Dysk i Zdjęcia.

Jeśli zmarły nie zostawił instrukcji, Google może współpracować z najbliższą rodziną i przedstawicielami w celu zamknięcia konta, a w pewnych okolicznościach przekazać część zawartości. Decyzja zapada zawsze po indywidualnym rozpatrzeniu, a Google nie przekazuje nigdy haseł ani danych logowania. Ważny szczegół: jeżeli rodzina wybierze zamknięcie konta, Google nie jest w stanie później przekazać jej zawartości — kolejność decyzji ma więc znaczenie.

Co może zrobić każdy z nas

W sprawach spornych o dostęp do konta zmarłego ostateczne rozstrzygnięcie należy do sądu, a procedura bywa długotrwała. Dlatego warto zadbać o uporządkowanie spraw za życia:

• Upoważnienia w platformach. Menedżer kont nieaktywnych w Google i podobne mechanizmy u innych dostawców pozwalają za życia wskazać osoby upoważnione i zakreślić granice dostępu — to jedyna droga, w której wola użytkownika jest udokumentowana.
• Rozdzielenie testamentu i spisu aktywów. Polskie prawo nie przewiduje odrębnej ustawowej formy „testamentu cyfrowego” — lista haseł w pliku nie staje się testamentem tylko dlatego, że zawiera instrukcje na wypadek śmierci. Praktycznym rozwiązaniem jest rozdzielenie dwóch dokumentów: ważnego testamentu (własnoręcznego lub notarialnego) oraz prywatnego, aktualizowanego spisu aktywów cyfrowych z nazwami usług, adresami e-mail i miejscem przechowywania dokumentów.
• Kopie offline. Regularne kopie zdjęć i dokumentów na dysk zewnętrzny nie wymagają zgody platformy i nie wygasają razem z regulaminem.
• Terminy i subskrypcje. Warto pilnować terminów odnowienia domen, hostingu i płatnych usług — utrata technicznego dostępu może nastąpić szybciej niż zakończenie sprawy spadkowej. Subskrypcje i salda potrafią generować zobowiązania także po śmierci użytkownika.
• Dokumenty spadkowe. Odpis aktu zgonu, ustalenie testamentu i jego oryginału, lista kont, faktury i potwierdzenia płatności — spójny zestaw dowodów przyspiesza wykazanie praw przed każdym dostawcą.

Podsumowanie

Konta internetowe zmarłych to obszar, w którym o dostępie do rodzinnych wspomnień decydują trzy różne porządki naraz: Kodeks cywilny, który dzieli prawa na majątkowe i ściśle osobiste, regulaminy platform, które określają procedury po śmierci użytkownika, oraz orzecznictwo — z niemieckim trybunałem federalnym na czele, który konta uznał za dziedziczalne. Dopóki nie ma jednej zasady, najpewniejszą ochroną pozostają decyzje podjęte za życia: upoważnienia w platformach, kopie offline i aktualny spis aktywów cyfrowych.

Oznaczenie treści AI

Ten artykuł powstał z udziałem sztucznej inteligencji: research oraz tekst przygotował i zredagował agent AI. Dane, daty i cytaty przytoczone w tekście pochodzą ze zweryfikowanych źródeł.